مواد زائد
مواد زائد۳ 2 ـ 2 ـ زباله های صنعتی زباله های صنعتی، مواد زاید ناشی از فعالیتهای صنعتی هستند ومعمولا شامل فلزات، مواد پلاستیکی، مواد شیمیایی و بالاخره زباله های ویژه و زباله های خطرناک هستند. که عمل جمع آوری، حمل و نقل و دفع آنها ضوابط خاص و مقررات ویژه ای را به خود اختصاص داده است.
2 ـ 3 ـ زباله های خطرناک مواد زاید خطرناک، مواد زاید جامد یا مایعی هستند که به علت کمّیت، غلظت و یا کیفیت فیزیکی، شیمیایی و یا بیولوژیکی میتوانند باعث افزایش میزان مرگ و میر و یا بیماریهای بسیار جدی شوند. براساس تعریف آژانس حفاظت محیط زیست Environmental Protection Agency : EPA)) زباله های خطرناک به مواد زاید جامدی اطلاق میشود که بالقوه خطرناک بوده و یا اینکه پس از طی مدت زمانی موجبات خطر را برای محیط زیست، فراهم میکنند. زباله های خطرناک معمولا یکی از مشخصات قابلیت انفجار، احتراق، خوردگی، واکنش پذیری و سمی را دارا بوده و اغلب تحت عنوان مواد زاید رادیواکتیو، پس مانده های شیمیایی، زایدات قابل اشتعال، زایدات بیولوژیکی و مواد منفجره دسته بندی میشوند :
از منابع عمده زایدات بیولوژیکی، بیمارستانها، آزمایشگاه ها و مراکز تحقیقات پزشکی هستند. زباله های بیمارستانی به دلیل آنکه حاوی زایدات پاتولوژیکی، مواد زاید رادیواکتیو، زایدات دارویی، مواد زاید عفونی، مواد زاید شیمیایی و بعضا ظروف مستعمل تحت فشار هستند، از منابع عمده، زباله های خطرناک در شهرها محسوب میشوند. تکنولوژی جمع آوری، دفع و یا احیای این مواد در مقایسه با زباله های شهری و خانگی تفاوت بسیار دارد و باید جداگانه مورد توجه قرار گیرد.
2 ـ 4 ـ زباله ها بیمارستانی زباله های بیمارستانی شامل موادی هستند که با توجه به نوع کار و وظیفه در هر بخش بیمارستانی، متفاوت میباشند. مثلا زباله بخش عفونی یا اطاق عمل، با مواد زاید آزمایشگاه یا بخش رادیولوژی، تفاوت محسوسی دارد و طبق یک بررسی، زباله بخشهای مختلف بیمارستانها به هفت گروه تقسیم میشوند (4):
الف ـ زباله های معمولی بیمارستان عموماً شامل زباله های مربوط به بسته بندی مواد و دیگر زباله های پرسنل شاغل در بیمارستان و خوابگاه های آنهاست.
ب ـ زباله های پاتولوژیکی شامل بافتها، ارگانها، قسمتهای مختلف بدن، پنبه های آغشته به خون و چرک و مواد دفعی بدن همچون نمونه های مدفوع و ادرار و غیره جزو این گروه از مواد زاید، محسوب میشوند.
ج ـ مواد زاید رادیواکتیو شامل جامدات، مایعات و گازها بوده و در برخی از بخشها و آزمایشگاه های بیمارستانها وجود دارند که جمع آوری و دفع آنها دارای خصوصیات ویژه ای است.
د ـ مواد زاید شیمیایی شامل جامدات، مایعات و گازهای زاید میباشد که به وفور در بیمارستانها وجود دارد، در بخشهای تشخیص و آزمایشگاه ها ماحصل نظافت و ضدعفونی بیمارستان، وسایل و ابزار تنظیف و ضدعفونی به انضمام داروها و وسایل دور ریختنی اطاق عمل بخش دیگری از این فضولات را تشکیل میدهند. مواد زاید شیمیایی ممکن است خطرناک باشند. فضولات شیمیایی خطرناک در سه بخش زیر، طبقه بندی میشوند:
· فضولات سمی : این فضولات با PH کمتر از 2 (به شکل اسیدی) و بالاتر از 12 (به حالت قلیایی) در زباله های بیمارستانی وجود دارند. بخشی از داروهای اضافی و یا فاسد شده، جزو اینگونه فضولات به حساب میآیند
· مواد قابل احتراق : شامل ترکیبات جامد، مایع و گازی شکل
· مواد واکنش دهنده و موثر : در سایر فضولات که تا حدودی در زباله های بیمارستانی، قابل تشخیص هستند.
از فضولات شیمیایی بیخطر میتوان قندها، اسیدهای آمینه و برخی از نمکهای آلی و معدنی را نام برد. اسیدهای آمینه و نمکهای شیمیایی نظیر نمکهای سدیم، منیزیم، کلسیم، اسید لاکتیک، انواع اکسیدها، کربناتها، سولفاتها و فسفاتها قسمتی از مواد زاید شیمیایی هستند.
ه ـ مواد زاید عفونی این مواد، شامل جِرمهای پاتوژن در غلظتهای مختلف هستند که میتوانند به سادگی منجربه بیماری شوند. منشاء آنها ممکن است پسمانده های آزمایشگاهی، جراحی و اتوپسی بیماران عفونی باشد. وسایل آغشته به جرمهای عفونی در بیمارستان، شامل دستکش، وسایل جراحی، روپوش، لباسهای بلند جراحی، ملحفه و غیره است. این زباله ها تقریباً 10% کل زباله های بیمارستانی را تشکیل میدهند. از وسایل جراحی سرنگها، اره های جراحی، شیشه های شکسته، کاردهای کوچک جراحی و غیره را میتوان در یک دسته بندی خاص منظور کرد.
و ـ مواد زاید دارویی شامل داروهای پس مانده، محصولات جانبی درمان و داروهای فاسد شده یا مواد شیمیایی هستند که تا حدود زیادی در زباله های بیمارستانی وجود دارد.
ز ـ ظروف مستعمل تحت فشار ظروفی مثل قوطیهای افشانه (آئروسُل)، گازهای کپسوله شده و غیره که اگر برای از بین بردن آنها از دستگاه های زباله سوز، استفاده گردد موجب بروز خطر میشود زیرا در پاره ای از موارد دارای قابلیت انفجار هستند.
3 ـ منبع تولید زباله های شهری توجه به منابع تولید همراه با آگاهی از ترکیب و نرخ تولید زباله، اساس مدیریت مواد زاید جامد را تشکیل میدهد. از بررسیهای انجام شده در این زمینه چنین نتیجه گیری میشود که نوع زباله تولید شده در هر شهر و منطقه در ارتباط مستقیم سیستم فعالیت، اماکن تولید و نحوه زندگی مردم است. وجود قطبهای صنعتی، ساخت و سازها و دیگر عوامل تولید زباله تاثیر اساسی مدفوع و ترکیبات مختلف مواد زاید جامد و در نتیجه سیستمهای مدیریتی آن دارد (3).
4 ـ جمع آوری و حمل و نقل زباله های شهری جمع آوری و حمل و نقل زباله یکی از مهمترین عملیات مدیریت مواد زاید جامد است. طبق محاسبات انجام شده حدود 80 درصد کل مخارج مدیریت مواد زاید جامد مربوط به جمع آوری زباله است. که درصد بالایی از این مقدار مربوط به حقوق کارگران و نیروی انسانی است. به عبارت دیگر اکثریت مخارج سیستم مدیریت مواد زاید جامد فقط صرف حقوق و دستمزد میشود. به همین جهت اصلاح، بهینه سازی و مکانیزه کردن سیستم جمع آوری و حمل زباله، ضمن تسریع در عملیات، هزینه و نیروی انسانی کمتری را نیاز خواهد داشت. ذیلا چند مورد از سیستمهای مختلف جمع آوری و حمل و نقل زباله که هم اکنون در کشور ما رایج بوده و به عبارتی مناسب تشخیص داده شده است، به اختصار، بیان میشود.
الف ـ جمع آوری زباله از کیسه های پلاستیکی و یا بشکه های مستعمل که به عنوان ظروف نگهداری زباله مورد استفاده قرار گرفته و مبادرت به تخلیه آنها در کامیونهای زباله کش میگردد. این روش که در حال حاضر در اغلب شهرهای کشور انجام میگیرد. در صورتیکه در خطوط جمع آوری مناسب قرار گیرد یکی از روشهای متناسب و مفید به حساب میآید.
ب ـ حمل زباله از منازل بوسیله گاریهای دستی و انتقال مستقیم آنها به کامیونهای سرپوشیده. در این روش زباله های خانگی طبق برنامه های پیش بینی شده توسط کارگران تنظیف شهری از منازل جمع آوری و بوسیله چرخهای زباله با حجم کافی به ایستگاه های مشخص شده در سیستم منتقل گردیده و مستقیماً در کامیونهای زباله کش، بارگیری میشوند.
ج ـ جمع آوری زباله از منازل و مراکز تولید و انتقال آن به جایگاه های موقت شهری. استفاده از این روش عموماً در شهرهای قدیمی به علت وجود کوچه های تنگ و باریک، عدم دسترسی به ماشین آلات ویژه حمل و نقل و یا کمبود پرسنل تنظیف، معمول است. در این روش زباله های خانگی بوسیله مامورین شهرداری با استفاده از چرخهای زباله که عموماً غیربهداشتی است به جایگاه های موقت حمل گردیده و بر روی هم تلنبار میشوند تا بوسیله کامیونهای زباله کش و یا هر وسیله دیگر به ترمینالهای زباله و یا محل دفع حمل شوند.
د ـ کاربرد وانتها در حمل و نقل زباله : استفاده از وانتهای حمل زباله که طی چند سال اخیر در بسیاری از شهرهای کشور معمول گردیده روشی است که زباله مستقیماً از کوچه و خیابانهای باریک برداشته شده و به ایستگاه های انتقال، حمل میگردد. توصیه صریح در استفاده از وانتها منحصر به نواحی و محله هایی از شهر است که امکان تردد برای کامیونهای بزرگتر نباشد.
ه ـ سیستمهای جمع آوری زباله با کانتینرهای ثابت : (S.C.S (Stationary Container System : در این روش کانتینرهای مستقر در اماکن تولید زباله بوسیله مردم و یا مامورین شهرداری بارگیری میشوند. سپس کامیونهای ویژه حمل زباله، طبق برنامه از پیش تعیین شده به محل استقرار کانتینر حرکت نموده و پس از تخلیه زباله در مخزن خود، کانتینر را در محل اصلی مستقر مینمایند. زباله های تخلیه شده از کانتینرها به ایستگاه انتقال، ترمینالهای زباله و یا محلهای دفع منتقل میشوند (2).
4 ـ 1 ـ ایستگاههای انتقال یا ترمینالهای زباله ایستگاههای انتقال یا ترمینالهای زباله که عموماً در شهرهای بزرگ احداث میشوند فضاهای مسطح و حصارکشی شده ای هستند که در اصل برای بارگیری زباله از ماشین آلات کوچک به کامیونهای بزرگ زباله کش مورد استفاده قرار میگیرند.
این تاسیسات زمانی بکار گرفته میشوند که محل دفع نهایی از محل جمع آوری زباله فاصله زیادی داشته باشد. در چنین شرایطی حمل مستقیم زباله با ماشین آلات کوچک و کم حجم از اماکن تولید به محل اصلی دفع غیر اقتصادی بوده و هزینه های گزافی را در بر خواهد داشت، کنترل کامل ایستگاه های انتقال زباله از نظر آلودگی، انتقال سریع زباله از محل به کمک روشهای پیشرفته و نیز ترتیب فضای سبز و گل کاری الزامی خواهد بود.
5 ـ کمیت زباله های شهری
۲ 1 ـ 2 ـ جوندگان سالم سازی محیط بخصوص کنترل زباله ها چه در امر جمع آوری و چه در دفع بهداشتی آنها مفیدترین راه مبارزه با جوندگان میباشد و بدیهی است که یکی از خطرناکترین مضرات عدم توجه به دفع زباله نشو و نما و انتشار موش در شهرها است. خطر ازدیاد موش در شهرها را نمیتوان به سادگی با هیچ بودجه ای جبران نمود. موشهای خانگی و جوندگان دیگر به طرز وسیع و دامنه داری در جهان پراکنده و در جوار انسانها زندگی میکنند. از این نظر اینگونه موجودات بالقوه ناقل بسیاری از بیماریهای انسانی هستند. ناراحتیهای حاصل از موشها از یک گاز گرفتگی ساده تا تب تیفوس و طاعون متفاوت است. بیماری لپتوسپیروز در نتیجه تغذیه مواد غذایی آلوده به مدفوع موش بیمار و با استحمام در آب آلوده و یا در تماس مستقیم با موش آلوده، به وجود میآید. موش میتواند در انتقال بیماریهایی چون اسهال آمیبی و انتقال کرم کدو و تریشین نیز به طور غیرمستقیم، نقش مهمی ایفاء کند. موش و سایر جوندگان برای تولید مثل و ازدیاد جمعیت خویش به سه چیز احتیاج دارند، غذا، آب و پناهگاه که هر سه در اغلب موارد در زباله های شهری وجود دارد.
1 ـ 3 ـ آلودگیهای آب آب شرط اصلی ادامه حیات در جهان است، کلمه آبادانی در زبان فارسی از آب گرفته شده که خود عامل مهمی در جهت عمران و بهسازی مناطق کشور به شمار میرود. سرعت افزایش جمعیت، بهبود سطح بهداشت و پیشرفتهای صنعتی در سطح جهان بیش از پیش باعث محدود شدن منابع آب شده است، اما باید قبول کرد که دنیا تشنه است و این تشنگی یک تصور شاعرانه و خیال نیست بلکه یک حقیقت مسلم است.
در کشور ما مسئله کمبود آب مخصوصاً چه در امر صنعت و چه در امر کشاورزی مشکلات فراوانی را به بار آورده است. مصرف زیاد از حدّ آب در شهرها و اسرافهای بی رویه در هر زمینه نیز تشدید کننده این مشکل است. گرمسیر بودن مناطق مختلف کشور و عدم وجود منابع آب کافی از یک سو و عدم کنترل آلودگی آب به وسیله تخلیه فاضلابها و زباله های شهری و صنعتی از سوی دیگر تاثیر زیانبخشی در اقتصاد و بهداشت جامعه ما دارد. همچنین تخلیه مواد زاید جامد و مایع (زباله و فاضلابها) در محیط به وسیله جاری شدن آبهای سطحی اعم از جویبارها، رودخانه ها و دیگر آبهای حاصل از بارندگی به نقاط مختلف موجب انتشار آلودگی میگردند و این در حالیست که متاسفانه در بعضی از شهرهای ما دفع بی رویه زباله اکثرا به وسیله تخلیه مواد به جویبارها صورت میگیرد و یا دفن غیر بهداشتی آن در سراشیبیها و دیگر اماکن که مخالف ضوابط حفاظت آبهای زیرزمینی است انجام میشود که از نظر بهداشت محیط کاملاً خطرناک است. مخصوصاً اینکه محل تخلیه و یا دفن در خاکهای سبک شنی و یا در حوالی رودخانه ها و چشمه سارها باشد.
1 ـ 4 ـ آلودگی خاک زباله های شهری که خود ترکیبی از فضولات انسانی و حیوانی و بسیاری دیگر از مواد زائد صنعتی و کشاورزی است، متاسفانه در آخرین مرحله دفع به خاک و یا آب منتقل میشوند. کالاهای مصنوعی که از مواد پلاستیکی ساخته شده اند پس از استعمال به صورت مواد زائد تجزیه نشدنی در زباله انباشته و در خاک باقی میمانند زیرا پلیمرهای مصنوعی (نایلون) بر عکس پلیمرهای طبیعی موجود در پشم و پنبه به علت نبودن آنزیم ویژه، سالها جهت تجزیه در طبیعت به صورت خام و بدون تغییر باقی میماند. این مواد خود خللی در تبادل آب و هوا و دیگر عکسالعملهای فیزیکی و شیمیایی خاک بوجود میآورند. مجاورت و یا احاطه شدن ریشه گیاهان بوسیله مواد پلاستیکی در خاک سبب نرسیدن آب و غذا به ریشه گیاه شده و در طی زمان در اطراف ریشه حرارت، رطوبت و خواص شیمیایی کاملاً غیرمتعادلی بوجود میآورند که موجب ضعف رشد و یا خشکی گیاه میشوند. وجود انواع مختلف قوطیهای کنسرو، لاستیکهای مستعمل، لاشه های اتومبیل، فضولات بیمارستانها و مواد شیمیایی کارخانه ها که هم اکنون در اغلب شهرها جزو لاینفک زباله های شهری هستند به خارج از شهر در دامان طبیعت پراکنده و یا دفن میشوند. نتیجه این عمل، تجزیه هایی است که طی سالیان دراز خطرات مهیبی را در آب و خاک منطقه بوجود آورده و موجب بیماریهای گوناگونی در انسان و حیوان و کلیه موجوداتی که در آن منطقه زندگی میکنند میشود.
ازجمله امور متداول در استفاده مجدد از زباله های شهری، تهیه کمپوست است که هم اکنون در بسیاری از شهرهای پیشرفته دنیا معمول است. در ایران متاسفانه بدون مطالعه در سیستم تهیه کمپوست، نوع کمپوست و امکانات مصرف، اقدام به تاسیس کارخانه هایی شده است که نتایج حاصل، مطلوب نبوده و آلودگیهای محیط جامعه شهری و روستایی ما را تشدید مینماید. امروزه به علت پیشرفت صنایع سنگین و مصرف زیاده از حد فلزات سنگین که از راه هوا و زمین و آب وارد و خسارات زیادی را به بار میآورند. Lenihan و Wainered عقیده دارند که امروزه بیش از 60 ماده شیمیایی در صنایع، مورد استفاده قرار میگیرند که نقش آنها در سیستمهای حیاتی گیاه و حیوان، ناشناخته است. ازدیاد فلزات سنگین مثل جیوه، سرب، کادمیوم و آرسنیک در کمپوست و در نتیجه در خاک، باعث مسمومیتهای زیاد و بیماریهای گوناگونی در انسان میشود.
1 ـ 5 ـ آلودگی هوا در این زمینه گفته میشود احتراق مواد پلاستیکی که متاسفانه امروزه به میزان فراوانی در زباله ها وجود دارند صرفنظر از تولید دیوکسینها گازهایی همچون گاز کربنیک، انیدرید سولفوره، گازهای سمّی کلره و غیره مینماید که فوقالعاده خطرناک بوده و موجب آلودگی شدید هوا میگردند.
شایان ذکر است که در مناطقی که مبادرت به ایجاد زباله سوز میشود تعبیه هواکشهای طویل و فیلترهای ویژه ای که طبق ضوابط محیط زیست قادر به جلوگیری از آلودگیهای هوا باشند از ضروریات امر است.
گازهای حاصل از تخمیرهای هوازی و غیر هوازی در مراکز دفن زباله قادرند به طبقات زیرین خاک نفوذ کرده و اختلالاتی در خاکهای زراعی به وجود آورند. طبق مطالعات انجام شده در نواحی نزدیک به جایگاه های دفن زباله میزان گاز متان (CH4) تا حدود 60 درصد و گاز کربنیک (CO2) حداکثر تا 30 درصد تایید شده است که قطعا در جلوگیری از رشد و نمو صحیح گیاهان منطقه بی تاثیر نیست.
2 ـ طبقه بندی مواد زاید جامد عبارت مواد زاید جامد (solid wastes) به مجموعه مواد ناشی از فعالیتهای انسان و حیوان که معمولا جامد بوده و به صورت ناخواسته و یا غیر قابل استفاده دور ریخته میشوند اطلاق میگردد. این تعریف به صورت کلی در برگیرنده همه منابع، انواع طبقه بندیها، ترکیب و خصوصیات مواد زاید بوده و به سه دسته کلی زباله های شهری، زباله های صنعتی و زباله های خطرناک تقسیم میگردند :
2 ـ 1 ـ زباله های شهری در نشریات و کتب از تعاریف و طبقه بندیهای مختلفی برای توضیح اجزاء مواد زاید جامد شهری استفاده شده است. تعاریف ارائه شده در زیر میتواند به عنوان یک راهنما برای شناسایی اجزاء مواد زاید شهری مورد استفاده قرار گیرد (2).
زایدات غذایی به قسمت فسادپذیر زباله که معمولا از زایدات گیاهی، تهیه و طبخ و یا انبار کردن مواد غذایی به دست میآید، اطلاق میشود. کمّیت پس مانده های غذایی در طول سال متغیر بوده و در ماه های تابستان، که مصرف میوه و سبزی بیشتر است، به حداکثر میرسد. پس مانده های غذایی مهمترین قسمت زباله است، چرا که از یک سو به دلیل تخمیر و فساد سریع، بوهای نامطبوع تولید کرده و محل مناسبی برای رشد و تکثیر مگس و سایر حشرات و جوندگان است و از سوی دیگر به دلیل قابلیت تهیه کود از آن (کمپوست) حائز اهمیت است. قابل ذکر است که میزان پس مانده های فسادپذیر در زباله های شهری ایران بین 35 تا 76 درصد گزارش شده است.
آشغال به قسمت فساد ناپذیر زباله به جز خاکستر گفته میشود. آشغال در زباله معمولا شامل کاغذ، پلاستیک، قطعات فلزی، شیشه، چوب و موادی از این قبیل میشود. آشغال را میتوان به دو بخش قابل اشتعال و غیرقابل اشتعال تقسیم کرد.
خاکستر باقیمانده حاصل از سوزاندن زغال، چوب و دیگر مواد سوختنی که برای مقاصد صنعتی، پخت و پز و یا گرم کردن منازل بکار میرود گفته میشود.
زایدات ناشی از تخریب و ساختمان سازی به زایدات حاصل از تخریب ساختمان، تعمیر اماکن مسکونی، تجاری، صنعتی، و یا سایر فعالیتهای ساختمان سازی اطلاق میشود.
زایدات ویژه این قسمت از زباله ها شامل مواد حاصل از جاروب کردن خیابانها و معابر، برگ درختان، اجساد حیوانات مرده و موادی که از وسایل نقلیه به جای مانده است میشود.
2 ـ 2 ـ زباله های صنعتی
دکتر قاسمعلی عمرانی
دانشکده بهداشت و انستیتو تحقیقات بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی تهران
اهداف درس
انتظار میرود فراگیرنده، پس از گذراندن این درس، بتواند : Ø خطرات و زیانهای ناشی از عدم کنترل زباله های شهری، صنعتی و روستایی را شناسایی کند Ø با نوع میزان و ترکیبات مختلف زباله های شهری، صنعتی، بیمارستانی آشنا گردد Ø سیستمهای جدید جمع آوری، حمل و نقل را شناسایی کند Ø به روشهای دفع زباله از قبیل سوزاندن، کمپوست و دفن بهداشتی، توجه خاص نماید Ø در زمینه بازیافت، آگاهی کامل داشته باشد
در تاریخ : 2014-04-16 06:04:24
